साउन १५ आज : परम्परा, स्वाद र पारिवारिक आत्मीयताको प्रतीक ‘खिर खाने दिन’

सर्लाही, साउन १५ । आज साउन १५ अर्थात् नेपाली समाजमा परम्परागत रूपमा मनाइने ‘खिर खाने दिन’ देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ। गाउँदेखि शहरसम्म बिहानैदेखि घरघरमा दूध, चामल, चिनी, घिउ, किसमिस, काजु, बदाम, नरिवल लगायतका सामग्री प्रयोग गरी खिर पकाउने र परिवार तथा आफन्तसँग बसेर खाने चलनलाई नेपालीहरूले निरन्तरता दिएका छन्।

नेपाल कृषि प्रधान देश भएकाले साउन १५ को विशेष महत्व रहेको संस्कृतिविद्हरू बताउँछन्। असार महिनाभर खेतबारीमा धान रोपाइँको व्यस्तता सकिएपछि किसानले केही समय विश्राम पाउने अवसरका रूपमा यो दिनलाई लिने गरिन्छ। खेतको कठिन श्रमपछि परिवारसँग बसेर मिठो परिकार खाँदै खुसी साटासाट गर्ने परम्पराबाट नै खिर खाने दिनको सुरुआत भएको विश्वास गरिन्छ। यही कारण साउन १५ लाई मेहनतको सम्मान र पारिवारिक मिलनको दिनका रूपमा पनि हेरिन्छ।

आजको दिन बिहानैदेखि बजारमा दूध, चामल, चिनी, सुक्खा फलफूल तथा खिर बनाउन आवश्यक सामग्री किन्ने उपभोक्ताको चहलपहल बढेको देखिएको छ। कतिपय परिवारले परम्परागत शैलीमा दाउराको आगोमा खिर पकाउने गरेका छन् भने शहरी क्षेत्रमा आधुनिक भान्सामा विभिन्न स्वादका खिर तयार पार्ने चलन पनि बढ्दै गएको छ। कतै इलायची र केसर मिसाएर सुगन्धित खिर बनाइन्छ भने कतै फलफूल र ड्राइफ्रुट्स मिसाएर विशेष स्वाद दिने गरिएको छ।

सर्लाहीसहित मधेशका विभिन्न जिल्लामा पनि साउन १५ को रौनक देखिएको छ। बिहानैदेखि मन्दिरमा दर्शन गर्ने, परिवारसँग भोजन गर्ने र आफन्त तथा छिमेकीलाई खिर बाँडेर शुभकामना साटासाट गर्ने चलन आज पनि कायम छ। कतिपय सामाजिक संघसंस्था, विद्यालय तथा धार्मिक संस्थाले सामूहिक रूपमा खिर वितरण कार्यक्रम आयोजना गरेका छन्। यसले आपसी सद्भाव, मेलमिलाप र सामाजिक एकतालाई थप मजबुत बनाउने विश्वास गरिएको छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा खाद्यान्न तथा दुग्धजन्य पदार्थको मूल्य वृद्धि भए पनि साउन १५ को परम्परा भने रोकिएको छैन। आर्थिक अवस्था जस्तोसुकै भए पनि अधिकांश नेपाली परिवारले आफ्नो क्षमता अनुसार खिर पकाएर यो दिनलाई विशेष रूपमा मनाउने गरेका छन्। संस्कृतिको संरक्षण र पुस्तान्तरणका लागि यस्ता पर्वले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने जानकारहरूको भनाइ छ।

स्वास्थ्यकर्मीहरूले खिर दूध, चामल र सुक्खा फलफूलका कारण पौष्टिक परिकार भए पनि अत्यधिक चिनी र घिउको प्रयोग नगर्न सुझाव दिएका छन्। मधुमेह, उच्च रक्तचाप वा अन्य दीर्घरोग भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार सीमित मात्रामा सेवन गर्नुपर्ने उनीहरूको आग्रह छ। साथै, ताजा दूध र सफा सामग्री प्रयोग गरी स्वच्छ तरिकाले खिर तयार गर्न पनि सुझाव दिइएको छ।

परम्परा, स्वाद, परिवार र संस्कृतिलाई एकै सूत्रमा बाँध्ने साउन १५ अर्थात् खिर खाने दिनले नेपाली समाजमा आपसी प्रेम, सद्भाव र आत्मीयतालाई अझ प्रगाढ बनाउने विश्वास गरिएको छ। बदलिँदो जीवनशैलीका बीच पनि पुस्तौंदेखि चल्दै आएको यो परम्परा नेपाली मौलिक संस्कृतिको महत्वपूर्ण पहिचानका रूपमा आज पनि उत्तिकै जीवन्त रहेको छ।